Zburzenia zachowania dziecka mogące wskazywać na doświadczanie przemocy lub bycie świadkiem przemocy

W perspektywie terapii systemowej – jednostka (dziecko) jest integralną częścią wielu systemów, które cały czas na siebie wpływają. Najmniejszą jednostką systemową dla dziecka jest rodzina. To, co dzieje się w rodzinie znacząco wpływa na funkcjonowanie i rozwój dziecka.

Jeżeli w rodzinie jest osoba dopuszczająca się zachowań przemocowych lub uzależniona, to te zachowania/uzależnienie wpływa na każdego członka tej rodziny. W sytuacji, kiedy członkowie rodziny koncentrują się wokół zachowania osoby przemocowej lub uzależnionej, potrzeby dziecka znajdują się często na drugim planie, a jego problemy tracą na wyrazistości. Dziecko może wyuczyć się tego, że jest nieważne, że to co czuje dla nikogo się nie liczy, że nie ma prawa mówić o swoich problemach, bo nie ma na to w rodzinie przestrzeni. W takich sytuacjach mogą pojawiać się: wycofanie, niska samoocena, niskie poczucie własnej wartości.

Dziecko doświadczające przemocy lub będące jej świadkiem żyje w ciągłym napięciu emocjonalnym, strachu, obawie o to, co się wydarzy kiedy rodzic wróci do domu, czy w ogóle wróci i jeśli nie, to co dalej. W dziecku narasta wiele ambiwalentnych emocji – z jednej strony strach i poczuje beznadziei, a z drugiej strony obowiązek wsparcia bliskich i potrzeba kontrolowania sytuacji, żeby nic złego się nie wydarzyło. Zaburzenia funkcjonowania, które mogą się pojawiać: zaburzenia lękowe, nastroju, zaburzenia zachowania, silna potrzeba kontroli.

W rodzinach dotkniętych problemem przemocy w różnych sytuacjach hierarchia autorytetów i odpowiedzialności bywa odwrócona – dzieci przejmują role dorosłych, troszcząc się o członków rodziny i pilnując, by różne potrzeby zostały zaspokojone (np. pilnują młodszego rodzeństwa przy lekcjach, chronią przed różnymi sytuacjami). Dziecko może wchodzić w rolę opiekuna dla młodszego rodzeństwa, rodziców. Tutaj mówimy często o zjawisku parentyfikacji – kiedy to dziecko przejmuje zadania dorosłych. W takich sytuacjach dziecko może próbować radzić sobie poprzez: wstrzymywanie własnych emocji, silną potrzebę poczucia kontroli sytuacji. Pojawiają się takie emocje jak: lęk, złość, poczucie osamotnienia, które może być wyrażane przez gniew w wyniku poczucia krzywdy i odrzucenia.

To, co się dzieje w systemie rodzinnym wpływa istotnie na inne grupy, w których żyje dziecko, np. na system szkolny/klasowy. Trudne doświadczenia z domu mogą powodować oprócz zaburzeń emocjonalnych, także zaburzenia poznawcze i społeczne. W takim funkcjonowaniu domowym – będąc w ciągłym napięciu emocjonalnym – układ nerwowy dziecka nie ma przestrzeni na przyswajanie wiedzy, poprawne utrzymanie uwagi i koncentracji. Pojawiają się trudności szkolne – niższe oceny, rozkojarzenie na lekcji, trudności z zapamiętywaniem, ponieważ układ nerwowy dziecka jest przeciążony sytuacją rodzinną.

Odbija się to także na relacjach rówieśniczych – dziecko może wstydzić się swojej sytuacji rodzinnej, przez co unikać kontaktów społecznych, żeby nikt się nie dowiedział jak wygląda jego sytuacja. Z drugiej strony dziecko świadomie może unikać kontaktów społecznych, żeby nie tracić czasu na spotkania, bo w domu ma ważniejsze cele do zrealizowania – pilnowanie bezpieczeństwa rodziny i zaspokajania jej potrzeb.

Charakterystyczne są: zachowania antyspołeczne, agresja, izolowanie się, niechęć chodzenia do szkoły, negowanie potrzeb kontaktu z rówieśnikami.

Oprócz zaburzeń zachowania i emocji, trudności relacyjnych mogą pojawiać się także objawy psychosomatyczne (np. bóle brzucha, głowy, zaburzenia snu, zaburzenia jedzenia czy moczenie nocne), które nie mają medycznego uzasadnienia. Dzieci z rodzin doświadczających przemocy lub z uzależnieniem nie mają wzorca zdrowej rodziny, mają mocno zachwiane poczucie bezpieczeństwa, a przecież to kluczowa potrzeba do rozwoju i funkcjonowania dzieci. Dzieci będące świadkami przemocy również są krzywdzone, ponieważ wychowują się w atmosferze lęku, czują napięcie w relacjach bliskich osób, czują lęk rodzica doświadczającego przemocy i żyją z ciągłym poczuciem zagrożenia.

Dzieci krzywdzone przeżywają wiele ambiwalentnych uczuć, często obwiniają siebie za zachowanie rodzica. Dziecko doświadczające przemocy jest zależne od rodziców, dlatego pragnie, nawet kosztem doznawanych krzywd utrzymać relację z rodzicem, a z drugiej strony chce, by zakończyła się przemoc. Dziecko krzywdzone pragnie bliskiej relacji z drugim człowiekiem, a jednocześnie odrzuca inne ważne osoby, by móc pozostać lojalnym w stosunku do rodzica.

Zadaniem dorosłych jest zwrócenie większej czujności na zachowania i potrzeby dziecka. Dziecko najczęściej nie przyjdzie i nie powie nam: „jestem przeciążony tą nadmierną odpowiedzialnością i przymusem poczucia kontroli, potrzebuję wsparcia”, dziecko będzie to wyrażać poprzez swoje zachowanie i funkcjonowanie – zaburzenia zachowania, nastroju, lękowe, potrzebę poczucia kontroli, trudności w relacjach i kompetencjach szkolnych i społecznych. To zadaniem dorosłych jest zauważyć i zadbać o to, żeby dzieci miały wsparcie i możliwości optymalnego rozwoju w każdym aspekcie: emocjonalnym, poznawczym i społecznym.

Bibliografia:
https://fdds.pl/corobimy/krzywdzenie-dzieci/
http://www.niebieskalinia.info/index.php/przemoc-w-rodzinie/8-rodzaj-przemocy
oik.krakow.pl/images/Dziecko-doświadczające-przemocy-część-II.pdf
Bryan E. Robinson, J. Lyn Rhoden, Pomoc psychologiczna dzieciom z rodzin alkoholowych. Praktyczny przewodnik, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Warszawa 2017.
Herman J.L., Przemoc. Uraz psychiczny i powrót do równowagi, GWP, Gdańsk 2003.
Miller A., Twoje ocalone życie. Drogi do wolności., wyd. Media Rodzina, Poznań 2013